De 7 S'en van het onderzoek op de plaats delict, stap voor stap

De 7 S'en van het onderzoek op de plaats delict zijn de volgorde waarin rechercheurs een plaats delict onderzoeken, vanaf het moment dat de eerste agent ter plaatse komt tot het laatste spoor dat wordt verpakt. De letters komen van de Engelse namen van de stappen, die alle met een S beginnen. Studenten leren ze als een lijstje; wie in de praktijk werkt, kent ze als de reden dat een plaats delict maanden later nog kan worden gereconstrueerd.

Deze gids behandelt de zeven S'en één voor één, met de regels die de handleiding voor plaatsdelictonderzoek van het Amerikaanse ministerie van Justitie voor elke stap stelt, laat zien hoe ze aansluiten op de professionele modellen, en legt uit waar de stappen zijn veranderd.

Wat zijn de 7 S'en van het onderzoek op de plaats delict?

De 7 S'en van het onderzoek op de plaats delict zijn zeven stappen om een plaats delict in een vaste volgorde te onderzoeken: de plaats delict afzetten, de getuigen scheiden, de plaats delict verkennen, de plaats delict in beeld brengen, de plaats delict schetsen, naar sporen zoeken, en sporen veiligstellen en verzamelen. Elke stap bewaart wat de volgende nodig heeft, dus de volgorde telt even zwaar als de stappen zelf.

1. De plaats delict afzetten (Secure the scene): eerst veilig maken, dan beschermen.
2. De getuigen scheiden (Separate the witnesses): hun verklaringen on­af­han­ke­lijk van elkaar houden.
3. De plaats delict verkennen (Scan the scene): een eerste rondgang om te zien wat er is.
4. De plaats delict in beeld brengen (See the scene): fotograferen zoals ze is aan­ge­trof­fen.
5. De plaats delict schetsen (Sketch the scene): tekenen en opmeten ten opzichte van vaste punten.
6. Naar sporen zoeken (Search for evidence): een systematische zoekronde naar wat is gemist.
7. Sporen veiligstellen en verzamelen (Secure and collect evidence): elk spoor verpakken, labelen en registreren.

Het lijstje komt uit het onderwijs, niet uit een norm: het staat in het leerboek Forensic Science: Fundamentals & Investigations van Bertino en wordt gebruikt in vakken forensische wetenschap in het voortgezet en hoger onderwijs. Professionele handleidingen beschrijven hetzelfde werk in hun eigen termen, en elke dienst werkt volgens zijn eigen schriftelijke procedures; de zeven S'en zijn een manier om de volgorde te onthouden, geen vervanging daarvan.

De zeven S'en, één voor één

Elke stap hieronder volgt Crime Scene Investigation: A Guide for Law Enforcement, in 2000 voor het eerst opgesteld door een nationale werkgroep en in 2013 bijgewerkt door het National Forensic Science Technology Center. De handleiding geeft voor elke taak het principe, het beleid en de procedure, en de procedures van veel diensten volgen haar logica.

1. De plaats delict afzetten (Secure the scene)

Het afzetten van de plaats delict is de eerste stap van elk onderzoek op de plaats delict, en die stap is de taak van de eerste agent ter plaatse. Veiligheid gaat voor: de agent controleert op dreigingen, zorgt voor medische hulp voor wie die nodig heeft en houdt de aanwezigen onder controle. Pas daarna gaat het om het behoud van de sporen.

De afzetting begint bij het centrale punt, waar het misdrijf plaatsvond, en loopt naar buiten tot de routes van binnenkomst en vertrek en elke plek waarheen een slachtoffer of sporen kunnen zijn verplaatst. De handleiding raadt aan ruim af te zetten, omdat een afzetting later kan worden verkleind, maar niet even makkelijk kan worden uitgebreid. Afzetlint, pionnen, voertuigen of de bestaande deuren en muren markeren de grens, en in een logboek wordt iedereen ge­re­gis­treerd die de plaats delict betreedt en verlaat.

De reden is het uitwisselingsprincipe van Locard: iedereen die een plaats delict betreedt, brengt iets mee naar binnen en neemt iets mee naar buiten. Elke niet-geregistreerde binnenkomst is een bron van contaminatie waarover iemand zich misschien in de rechtszaal moet verantwoorden.

2. De getuigen scheiden (Separate the witnesses)

Getuigen worden van elkaar gescheiden, zodat ieder vertelt wat hij of zij zelf heeft gezien en geen versie geeft die door de anderen is gekleurd. Rechercheurs horen hen ter plaatse afzonderlijk en brengen ieder apart van andere getuigen en verdachten naar het bureau.

Ook wordt vastgelegd waar elke getuige stond. Bij een latere reconstructie moet misschien worden getoetst wat vanaf die plek werkelijk te zien was, en dat is het werk van zichtlijnanalyse.

3. De plaats delict verkennen (Scan the scene)

Het verkennen van de plaats delict is een eerste, zorgvuldige rondgang voordat er iets wordt aangeraakt. De leidinggevende rechercheur stelt de primaire plaats delict vast, waar het misdrijf plaatsvond, en eventuele secundaire plaatsen delict, zoals een voertuig of de route waarlangs een lichaam is verplaatst, signaleert kwetsbare en vluchtige sporen die als eerste moeten worden behandeld, en bepaalt welke documentatie de plaats delict nodig heeft.

In deze fase worden de omstandigheden genoteerd, omdat die veranderen: of de verlichting aan of uit was, de stand van deuren en ramen, geuren, temperatuur en weer. Vaak wordt een looppad naar de plaats delict uitgezet dat op sporen is ge­con­tro­leerd, zodat alle anderen dezelfde route nemen.

4. De plaats delict in beeld brengen (See the scene)

Het in beeld brengen van de plaats delict is de fotografische vastlegging. De handleiding vraagt om overzichts-, middenafstands- en detailopnamen: overzichtsfoto’s van de plaats delict en de omgeving, middenafstandsfoto’s die laten zien hoe voorwerpen zich tot elkaar en tot referentiepunten verhouden, en detailfoto’s van elk spoor met en zonder maatstok of markeringsbordje. Video kan de foto’s aanvullen, maar niet vervangen.

Foto’s worden gemaakt vóór de schets en voordat er iets wordt verplaatst, zodat de vastlegging de plaats delict toont zoals die is aan­ge­trof­fen. Ook slachtoffers, de plek onder een lichaam nadat het is weggehaald, omstanders en voertuigen worden gefotografeerd.

Een foto legt het uiterlijk vast vanuit één standpunt; afstanden legt ze op zichzelf niet vast. Dat gat vult de volgende stap, en daar verandert 3D-scannen in vergelijking met fotografie het werk het meest.

5. De plaats delict schetsen (Sketch the scene)

Het schetsen van de plaats delict levert de opgemeten tekening op die een foto niet kan geven: waar elk spoor ligt ten opzichte van vaste punten, op schaal. De ruwe schets wordt op de plaats delict getekend, na de foto’s en voordat er iets wordt verplaatst. De uitgewerkte schets wordt later op basis daarvan getekend, en de ruwe schets wordt na het verlaten van de plaats delict nooit meer gewijzigd.

Een schets van de plaats delict bevat:

• het zaaknummer, en het noorden aangegeven op de tekening
• de gebruikte schaal, of de vermelding ‘Niet op schaal’ op de ruwe schets
• een legenda die elk symbool verklaart
• ruimtes, deuren, ramen en meubels, met hun afmetingen
• de positie van elk spoor, genummerd zoals in de sporenlijst
• de afstanden van elk spoor tot vaste referentiepunten zoals muren, hoeken of stoepranden

De handleiding vraagt om metingen die tot op een kwart inch, ongeveer 6 mm, nauwkeurig zijn, verricht volgens een van vier methoden.

• Triangulatie: meet vanaf twee vaste, permanente punten op de plaats delict naar elk spoor. De methode werkt binnen en buiten.
• Rechthoekige coördinaten: meet vanaf twee vlakken die haaks op elkaar staan, zoals twee muren.
• Poolcoördinaten: meet de afstand en de hoek vanaf één referentiepunt, voor een plaats delict buiten met maar één vast punt.
• Doorsnijdende basislijn: leg een meetlint over de hele plaats delict en meet van daaruit haaks naar elk spoor, voor een plaats delict met veel sporen waar de andere methoden niet werken.

Dezelfde handleiding vermeldt dat laserscanners inmiddels worden gebruikt voor het schetsen van de plaats delict, door rechercheurs die erin zijn opgeleid. Een scan legt elk oppervlak binnen het zicht van de scanner vast, zodat de afstanden die een schets nodig heeft er achteraf uit kunnen worden gehaald, ook afstanden waaraan destijds niemand dacht; 3D-scannen van de plaats delict legt de volgorde van dat werk uit.

6. Naar sporen zoeken (Search for evidence)

Het zoeken naar sporen is een systematische doorzoeking van de hele plaats delict naar alles wat de eerdere stappen niet hebben gevonden. De leidinggevende rechercheur kiest een methode op basis van de omvang en de aard van de plaats delict en het aantal zoekers; de handleiding noemt vier zoekpatronen voor de plaats delict.

• Baan of strook: zoekers lopen evenwijdige banen in dezelfde richting, elke baan ongeveer een armlengte breed.
• Raster: een zoekactie in banen, eenmaal uitgevoerd en daarna nog eens haaks daarop. Dat kost twee keer zoveel tijd en is grondiger.
• Zone: het gebied wordt verdeeld in aangrenzende zones die na elkaar worden doorzocht; hoe kleiner de zone, hoe methodischer de zoektocht.
• Spiraal: zoekers bewegen in een spiraal naar binnen of naar buiten. Bij een spiraal naar buiten dreigen sporen op weg naar het midden te worden vernietigd.

Welke methode ook wordt gebruikt, elk afgerond gebied wordt als klaar gemarkeerd, en het team spreekt vooraf af wat er gebeurt als iemand iets vindt: wie erbij wordt geroepen, via welke route, en of alle anderen stoppen.

7. Sporen veiligstellen en verzamelen (Secure and collect evidence)

Het veiligstellen en verzamelen van sporen komt als laatste, omdat verzamelen de plaats delict voorgoed verandert. Bij het verzamelen worden prioriteiten gesteld, zodat kwetsbare en vluchtige sporen, zoals een schoenspoor in natte grond of een afdruk in stof, als eerste worden veiliggesteld. Elk spoor wordt ter plaatse gefotografeerd, verzameld volgens de methode die het soort spoor vereist, verpakt, verzegeld, gelabeld en in de sporenlijst opgenomen.

Vanaf dat moment begint de bewijsketen: een registratie van iedereen die het spoor in handen heeft gehad, van de plaats delict tot de rechtszaal. Een hiaat daarin geeft de andere partij een reden om het spoor ter discussie te stellen, en hetzelfde geldt voor digitale vast­leg­gin­gen; zie bewijsketen voor 3D-scandata.

Voordat de plaats delict wordt vrijgegeven, laat de leidinggevende rechercheur een laatste controleronde uitvoeren: elk gebied wordt opnieuw geïnspecteerd, alle sporen worden verantwoord, meegebrachte apparatuur en materialen worden verwijderd en elk gevaar wordt gemeld. Dan wordt de plaats delict vrijgegeven, en kan niemand er nog naar terug in de staat waarin ze was.

Hoe de 7 S'en zich verhouden tot de 7 stappen van een onderzoek op de plaats delict

Professionele handleidingen delen hetzelfde werk anders in, en daarom levert een zoekopdracht naar de 7 stappen van een onderzoek op de plaats delict meer dan één lijst op. De zeven stappen van het National Forensic Science Technology Center, het model in zes fasen uit Practical Crime Scene Processing and Investigation van Gardner en Krouskup, en de onderdelen van de DOJ-handleiding beschrijven allemaal één volgorde:

Buiten de Verenigde Staten is de volgorde dezelfde, hoe de lokale procedure ook heet. De internationale norm ISO 21043-2 stelt eisen aan precies deze keten van werk, het herkennen, vastleggen, verzamelen, vervoeren en opslaan van sporen, zodat de geschiedenis van elk spoor kan worden herleid van de plaats delict tot het laboratorium (NIST over de ISO 21043-reeks).

Waarom de volgorde van de 7 S'en ertoe doet

Elke stap beschermt de volgende. Het afzetten van de plaats delict houdt de sporen intact die zullen worden gefotografeerd; door te fotograferen vóór het schetsen worden posities vastgelegd voordat iemand met een meetlint tussen de sporen loopt; schetsen en fotograferen vóór het verzamelen leggen elk spoor vast waar het lag, want zodra het is opgepakt, bestaat zijn positie alleen nog in de vastlegging.

De volgorde is een uitgangspunt, geen ritueel. De DOJ-handleiding heeft een onderdeel over plaatsen delict met tijdsdruk, waar een verslechterende beveiligingssituatie of slecht weer dat op komst is de tijd ter plaatse beperkt, en Forensic Science Simplified merkt op dat stappen kunnen worden omgewisseld of gecombineerd als een plaats delict daarom vraagt. Wat niet verandert, is dat vastleggen vóór verzamelen komt.

De fouten waartegen de volgorde beschermt, zijn bekend: een niet-geregistreerde binnenkomst, een spoor dat werd verplaatst voordat het was gefotografeerd, een meting die niemand deed voordat de plaats delict werd vrijgegeven. Die laatste is het moeilijkst te herstellen, omdat een vrijgegeven plaats delict niet kan worden teruggezet, en daarom is bloedspooranalyse bijvoorbeeld afhankelijk van bloedsporen die worden gemeten waar ze terechtkwamen.

Hoe de 7 S'en vandaag worden uitgevoerd

De stappen zijn hetzelfde gebleven; de middelen voor het in beeld brengen en het schetsen zijn het meest veranderd. Digitale fotografie verving de film, totaalstations namen een deel van de metingen met het meetlint over, en 3D-scannen legt nu de geometrie van een plaats delict in één sessie vast.

Een 3D-scan vervangt de foto’s en de aantekeningen niet. Hij neemt de meeste metingen met het meetlint over en vult de schets aan: elk oppervlak binnen het zicht van de scanner wordt met zijn positie vastgelegd, zodat een afstand, een hoogte of een zichtlijn uit de scan kan worden gemeten nadat de plaats delict is vrijgegeven. Bij een ruimte of een plaats delict buiten legt een laserscanner op statief de ruimte vast; een handheld scanner voegt sporen en lichamen in detail toe; de twee worden in één model samengevoegd. Laserscanner of totaalstation vergelijkt de twee manieren om een plaats delict op te meten.

Op dezelfde plaats delict legt de Artec Leo sporen, een lichaam of een voertuig uit de hand vast tot op 0,1 mm, zonder computer, zodat detail dat vanaf een sta­tief­po­si­tie niet te zien is in hetzelfde model terechtkomt; sporen ter plaatse documenteren laat zien hoe sporen worden vastgelegd voordat ze worden opgepakt.