Het CSI-effect: wat het is en wat het onderzoek werkelijk laat zien

Weinig televisieprogramma’s hebben zoveel verwijten gekregen als CSI: Crime Scene Investigation. Sinds het midden van de jaren 2000 zeggen aanklagers, rechters en journalisten dat de serie veranderde hoe jury’s met forensisch bewijs omgaan. Die bewering werd bekend als het CSI-effect, en ze is vaker getoetst dan de meeste beweringen over televisie.

Deze gids legt uit wat het CSI-effect is, welke zes verschillende beweringen achter de naam schuilgaan, wat het onderzoek vond en wat het betekent voor de mensen die forensisch bewijs verzamelen en presenteren.

Wat is het CSI-effect?

Het CSI-effect is de bewering dat misdaadseries op televisie, met CSI: Crime Scene Investigation voorop, hebben veranderd hoe mensen echt forensisch bewijs beoordelen: juryleden verwachten het in elke zaak en spreken vrij als het ontbreekt, of beschouwen het als zekerder dan het is. Hetzelfde label wordt gebruikt voor effecten op slachtoffers, rechercheurs, studenten en daders.

Waar de naam vandaan komt

CSI: Crime Scene Investigation ging in 2000 in première en werd gevolgd door CSI: Miami in 2002 en CSI: NY in 2004. Op één avond in 2006 keken volgens kijkcijfers van Nielsen, aangehaald door rechter Donald Shelton, 30 miljoen mensen naar CSI, en vijf van de tien best bekeken programma’s van die week gingen over wetenschappelijk bewijs in strafzaken (Shelton, NIJ Journal, 2008). Toen juristen, rechters en journalisten de series de schuld begonnen te geven van vrijspraken, gaven de media die klacht de naam CSI-effect.

In 2002 was CSI het best bekeken programma in de Verenigde Staten. De term lijkt eind dat jaar ingeburgerd te zijn geraakt, met een artikel in het tijdschrift Time over de groeiende verwachting van het publiek dat politielaboratoria alles kunnen wat tv-laboratoria kunnen, dat al zorgen opriep over de kandidaat-juryleden. In 2004 dook de term vaker op, en in 2005 explodeerde de media-aandacht.

Welk misverstand verspreiden series als CSI?

Dat forensische wetenschap snel, zeker en altijd beschikbaar is. Op het scherm levert bijna elke plaats delict DNA of vingerafdrukken op, zijn de resultaten er binnen enkele uren en kondigen onderzoekers een definitieve match aan. In de praktijk ontbreken DNA en vingerafdrukken vaak of zijn ze onbruikbaar, kan analyse weken of maanden duren en drukken onderzoekers zich doorgaans minder stellig uit, omdat absolute zekerheid zelden mogelijk is. De serie voegt ook functies samen: de forensisch rechercheurs verhoren er verdachten en verrichten arrestaties, wat bij echte diensten het werk is van tactisch rechercheurs en agenten in uniform.

Zes verschillende beweringen die “het CSI-effect” heten

De term wordt losjes gebruikt. Bij een analyse van de berichtgeving in de media vonden de criminologen Simon Cole en Rachel Dioso-Villa er zes afzonderlijke beweringen onder, elk genoemd naar de mensen die ze doorgaans doen (Cole en Dioso-Villa, 2009):

• Sterk aanklagerseffect: juryleden verwachten meer forensisch bewijs en spreken vrij als het ontbreekt.
• Zwak aanklagerseffect: aanklagers, niet juryleden, veranderen hun gedrag; zij ondervragen juryleden over hun kijkgedrag, leggen uit waarom bewijs ontbreekt en vragen onderzoeken aan die de wet niet vereist.
• Verdachteneffect: de heldhaftige weergave van forensisch onderzoekers zorgt ervoor dat juryleden de forensische getuigen van de aanklager te veel vertrouwen.
• Producenteneffect: de makers van de serie zeggen dat die kijkers echte wetenschap bijbrengt.
• Docenteneffect: de series trekken studenten naar opleidingen in de forensische wetenschap.
• Politiechefeffect: daders leren uit de series hoe ze kunnen voorkomen dat ze sporen achterlaten, bijvoorbeeld door handschoenen te dragen of bleekmiddel te gebruiken.

Welke klacht hebben aanklagers over series als CSI?

Dat juryleden nu in elke zaak forensisch bewijs verwachten en vrijspreken als het ontbreekt. In 2005 ondervroeg het Maricopa County Attorney’s Office in Arizona, het kantoor van de gekozen hoofdaanklager van het county, 102 aanklagers met ervaring in juryprocessen; 38% meldde minstens één vrijspraak of hung jury (een jury die niet tot een uitspraak komt) en schreef die toe aan ontbrekend forensisch bewijs. Toch vermeldde de enquête geen verandering in de uitspraken of het vrijspraakpercentage in het county. Wat wel was veranderd, was hoe aanklagers zich op het proces voorbereidden.

Welke klacht hebben advocaten van de verdediging?

De omgekeerde: dat series die forensisch onderzoekers verheerlijken, ervoor zorgen dat juryleden de forensische getuigen van de aanklager te veel vertrouwen. Cole en Dioso-Villa merken op dat veel rechtsgeleerden dit verdachteneffect even aannemelijk vinden als de versie van de aanklagers, ook al noemen de media het minder vaak.

Voorbeelden van het CSI-effect

De voorbeelden die meestal worden genoemd, komen uit rechtszalen, kantoren van aanklagers en daarbuiten:

• Een jurylid dat klaagde dat de aanklager niet grondig te werk was gegaan, omdat “ze het gazon niet eens op vingerafdrukken hadden afgepoederd”, zoals rechter Donald Shelton zich herinnerde.
• Een districtsaanklager, geciteerd door Shelton: “Juryleden verwachten nu dat we voor vrijwel elke zaak een DNA-test hebben.”
• Aanklagers die de hogere bewijsstandaard waaraan zij zich gehouden voelden, in hun slotpleidooi de “tv-verwachting” noemden.
• De Maricopa County Attorney, de gekozen hoofdaanklager van het county, die CBS opriep een disclaimer toe te voegen dat het programma fictie is, en de FBI die een video over het effect maakte.
• Een enquête van Monica Robbers onder ongeveer 290 aanklagers, advocaten van de verdediging en rechters in de hele Verenigde Staten: 79% noemde een concrete zaak die volgens hen door forensische tv-series was beïnvloed, en in 28% van die meldingen ging het om vaker inzetten van getuigen die uitleggen waarom bewijs ontbreekt.
• Buiten de rechtszaal: daders die handschoenen zouden dragen of bleekmiddel over een plaats delict zouden gieten nadat ze dat op televisie hadden gezien, en studenten die voor een studie forensische wetenschap kiezen.

Elk daarvan laat zien wat mensen geloven of hoe zij hun eigen werk veranderden. Geen ervan toont op zichzelf aan dat televisie een uitspraak heeft veranderd.

Bestaat het CSI-effect echt? Wat het onderzoek laat zien

Het korte antwoord: de verwachtingen zijn echt, de extra vrijspraken niet. Vier onderzoekslijnen wijzen dezelfde kant op.

Waarom het CSI-effect omstreden is

Veel van het bewijs dat voor het effect wordt aangevoerd, meet juristen, niet juryleden. Enquêtes onder aanklagers, advocaten van de verdediging en rechters laten zien wat zij geloven en hoe zij hun eigen praktijk veranderden; ze zeggen weinig over hoe jury’s beslissen. De Maricopa-studie claimde “een significante CSI-invloed” op juryleden, maar gaf toe dat de uitspraken niet merkbaar waren veranderd. Een eventueel echt effect moet bovendien worden gescheiden van de vooruitgang in de forensische wetenschap die de series weergeven (Cole en Dioso-Villa, 2009).

Juryleden verwachten wel degelijk veel forensisch bewijs

In 2006 ondervroegen rechter Donald Shelton en de criminologen Young Kim en Gregg Barak 1.027 mensen die waren opgeroepen voor juryplicht in Ann Arbor (Michigan), nog vóór enige juryselectie. Van hen verwachtte 46% in elke strafzaak een of andere vorm van wetenschappelijk bewijs, 36% vingerafdrukken, 32% ballistisch bewijs en 22% DNA. De verwachtingen stegen met het soort zaak: 73% verwachtte DNA in een verkrachtingszaak en 71% vingerafdrukken in een inbraakzaak; de respondenten koppelden bewijs dus aan misdrijven in plaats van overal alles te eisen.

CSI-kijkers verwachtten meer dan niet-kijkers van het bewijs dat waarschijnlijk relevant was voor een misdrijf, en minder van het bewijs dat dat niet was; de auteurs opperen daarom dat de kijkers misschien gewoon beter geïnformeerde juryleden waren.

Maar verwachtingen bepalen zelden de uitspraak

De vraag die ertoe doet, is of juryleden vrijspreken als die verwachtingen niet worden waargemaakt. Het team van Shelton legde de respondenten 13 scenario’s voor. Als het slachtoffer of andere getuigen een verklaring aflegden, waren de respondenten eerder geneigd te veroordelen dan vrij te spreken, ook zonder wetenschappelijk bewijs, behalve in verkrachtingszaken; als de aanklager op indirect bewijs steunde, zeiden zij eerst enig wetenschappelijk bewijs te willen zien. Tussen CSI-kijkers en niet-kijkers lieten slechts 4 van de 13 scenario’s verschillen zien, en die waren niet consistent.

Het vrijspraakpercentage steeg niet

Als juryleden door CSI vaker vrijspraken, had het vrijspraakpercentage na 2000 moeten stijgen. Cole en Dioso-Villa vonden geen merkbare toename bij de Amerikaanse federale rechtbanken. Charles Loeffler vond er geen in vier grote staten, en Benoît Dupont vond in Canada geen toename die aan CSI kon worden toegeschreven.

Kijkers kunnen kritischer zijn, niet goedgeloviger

In een studie van N. J. Schweitzer en Michael Saks met een gesimuleerd proces lazen 48 studenten de transcriptie van een proces. Wie CSI keek, was kritischer over het forensisch bewijs, niet goedgeloviger, wat de auteurs zien als een teken van hogere verwachtingen van de forensische wetenschap.

Buiten de Verenigde Staten

Het meeste onderzoek komt uit landen waar ernstige misdrijven voor een jury worden berecht; waar rechters zonder jury beslissen, doet de vraag zich niet in dezelfde vorm voor. In een Canadese enquête onder 605 studenten die voor juryplicht in aanmerking kwamen, had kijkgedrag wel invloed op hoe sommig forensisch bewijs werd beoordeeld. Maar noch die enquête, noch een studie van echte juryleden na afloop van processen in Australië vond een schadelijk CSI-effect, en de Australische juryleden beoordeelden forensisch bewijs op een evenwichtige, doordachte manier (Holmgren en Fordham, 2011).

Het “technologie-effect” (tech effect): een betere verklaring

Het team van Shelton concludeerde dat een breder “technologie-effect” verklaart wat zij zagen. Computers, internet en de media hebben wetenschap in het dagelijks leven gebracht, zodat juryleden al een algemeen beeld hebben van wat wetenschap kan, en verwachten dat rechercheurs die hebben ingezet. Volgens deze opvatting komt elke verandering bij juryleden voort uit echte vooruitgang in de forensische wetenschap, die de series weergeven, en niet uit de series zelf.

De druk reikt verder dan de jurybank. Een systematische review van vijf studies uit 2022, gepubliceerd in een tijdschrift voor forensische odontologie, meldde druk op rechercheurs om op plaatsen delict DNA te verzamelen, of dat nu relevant was voor de zaak of niet, en een groeiende publieke belangstelling voor forensische wetenschap (J Forensic Odontostomatol, 2022).

Wat rechtbanken en rechercheurs eraan doen

Shelton beschreef twee mogelijke reacties, en aanklagers hebben zelf ook hun werkwijze aangepast.

• Zorg voor het bewijs dat juryleden zoeken: rust de politie en andere opsporingsdiensten uit met actuele forensische technologie en geef forensische laboratoria de capaciteit om achterstanden weg te werken.
• Verklaar het ontbrekende bewijs: als wetenschappelijk bewijs niet relevant is, hebben aanklagers overtuigender manieren nodig om dat te zeggen. Sommigen laten een forensisch technicus getuigen dat de plaats delict op vingerafdrukken is afgepoederd en dat er geen zijn gevonden.
• Vraag bij de juryselectie naar verwachtingen: aanklagers melden dat zij kandidaat-juryleden ondervragen over hun tv-kijkgedrag.
• Kies juryleden op die basis: aanklagers met weinig forensisch bewijs kunnen fervente CSI-kijkers wraken, en advocaten van de verdediging kunnen hetzelfde doen als de zaak op forensisch bewijs steunt. Cole en Dioso-Villa merken op dat geen van beide aannames noodzakelijk juist is.

Waar 3D-documentatie past

Voor iedereen die forensisch bewijs presenteert, is het CSI-effect een tweesnijdend zwaard. Juryleden verwachten modern, visueel bewijs, en de verdediging zal toetsen of het zo zeker is als het lijkt. Een 3D-scan van een plaats delict komt alleen eerlijk tegemoet aan de eerste verwachting als hij ook de tweede toets doorstaat.

Het begint op de plaats delict: een volledige vastlegging, gemaakt voordat de plaats delict wordt vrijgegeven, laat een rechtbank zien wat er was en wat niet; de 7 S'en van het onderzoek op de plaats delict bepalen de volgorde.

Een scan legt de plaats delict vast als een meetbaar model dat aan juryleden kan worden getoond en dat de tegenpartij zelf kan nameten. Hij heeft nodig wat elk deskundigenbewijs nodig heeft: een opgegeven nauw­keu­rig­heid voor het gebruikte apparaat, een ge­do­cu­men­teer­de workflow en een gevalideerde methode; zie 3D-scanbewijs in de rechtszaal en 3D-scannen valideren voor gebruik in zaken.

Hoe deskundigen dit werk documenteren en verstrekken, leest u bij 3D-scannen voor forensisch deskundigen en rechtszaken.